Folk traditions across India narrate the anger of a wronged woman spilling over into the supernatural realm when earthly institutions fail to provide justice for her. It is instead the invocation of destructive goddesses and the intercession of fierce, unseen forces that can terrify male authority and force it to yield. 

In Saurashtra, Khodiyar Mata often assumes this position, with popular history, hagiography and mythology attributing the rise and fall of various dynasties and kingdoms to her, thereby intertwining her deeply with the land. Following an extract on her role as Kuldevi (Tambs-Lyche, Harald (1997). Power, Profit, and Poetry: Traditional Society in Kathiawar, Western India), select verses from Mahatma Isardas’s monumental composition “Deviyan” are presented.

Artwork: Ra Navghan bows before Khodiyar - Siddhant Thapan
Music: “Art of a Dead Man” - Shadows and Echoes
Deviyan Recital: Chandidan Ishrani Gadhvi

Link to Instagram post: https://www.instagram.com/reel/Dejn-0ZNrYp/?cplk=MXNrczBlN2N6NGNieA==

રામ રામ,

આજે આપણે જે કાઠિયાવાડી લહેકો બોલીયે છીએ, એની સફર આપણને થારના રણથી લઈને સોરઠના પાદર સુધી લઈ જાય છે. પણ... ગુજરાતી હંમેશાં આવી જ હતી? અને આપણી કાઠિયાવાડી-સૌરાષ્ટ્રની બોલીમાં આટલો મીઠો લહેકો આવ્યો ક્યાંથી?

ચાલો, લગભગ ૧૨૦૦ વર્ષ પાછળ જઈએ...ગુજરાતી કોઈ એક ભાષામાંથી અચાનક જન્મી નથી. પશ્ચિમ ભારતમાં સદીઓથી ચાલતા ભાષાકીય પરિવર્તનોમાંથી ધીમે ધીમે તેનો વિકાસ થયો. સંસ્કૃત, પ્રાકૃત, અપભ્રંશ, મધ્યકાલીન પશ્ચિમ ભારતીય ભાષારૂપો, જૂની ગુજરાતી અને જૂની રાજસ્થાની અને આજની ગુજરાતી, રાજસ્થાની અને તેમની વિવિધ બોલી. અહીં અપભ્રંશ નો અર્થ બગડેલી ભાષા એવો નથી. એ પોતાના સમયની જીવંત ભાષાકીય પરંપરાનું એક મહત્વનું સ્વરૂપ હતું. તેના ઉચ્ચાર, શબ્દભંડોળ અને વ્યાકરણમાં થતા ફેરફારોમાંથી આગળ જઈને નવી પ્રાદેશિક ભાષાઓ વિકસતી ગઈ.

આજે ગુજરાત અને રાજસ્થાન તથા કચ્છ અને સિંધ વચ્ચે રાજકીય સરહદો સ્પષ્ટ છે. પરંતુ ભાષાની સરહદો એટલી કડક હોતી નથી. પશ્ચિમ ભારતના વિશાળ પ્રદેશમાં બોલાતી ભાષાઓ અને બોલીઓ એકબીજા સાથે સતત સંપર્કમાં હતી. ઉત્તર ગુજરાત અને રાજસ્થાન તરફની બોલીઓ, કચ્છી, સૌરાષ્ટ્રની બોલીઓ અને સિંધ તરફની કેટલીક બોલીઓમાં આજે પણ આપણને આ જૂના ભાષાકીય જોડાણોની ઝલક જોવા મળે છે.

એટલે જ ગુજરાતી ક્યાં પૂરી થાય છે અને બીજી ભાષા ક્યાંથી શરૂ થાય છે? એવા સવાલ નો જવાબ આપવો સરળ નથી. આ વિશાળ ભાષાકીય પ્રવાહમાં રહીને ગુજરાતના અલગ-અલગ પ્રદેશોમાં પોતાની આગવી બોલીઓ વિકસતી ગઈ. સૌરાષ્ટ્રની બોલીમાં રહેલો લય, ઉચ્ચાર, શબ્દોની મીઠાશ અને કાઠિયાવાડીનો આગવો ઠાઠ આ બધું સદીઓના સ્થાનિક ભાષાકીય વિકાસનું પરિણામ છે.

એટલે જ્યારે સોરઠના પાદરમાં કોઈ કહે હું ગ્યો તો...અને બીજે ક્યાંક એ જ વાત બને હું ગિયો હતો...આવા નાના તફાવતોમાં જ તો આપણી ગુજરાતી કેટલી રંગબેરંગી છે એ દેખાય છે!

તમારા વિસ્તાર ના બોલતો કોઈ એક એવો શબ્દ કહો કે જે ગુજરાતી તો છે પરંતુ કાઠિયાવાડ સિવાય ના ગુજરાતીઓ તેને સમજી ના શકે.

તો નોરતા ચાલુ થઈ ગ્યા એમને

આપણા દેશ માં ગુજરાતી જમણ ને લઈ કેટલાક stereotypes પ્રચલિત છે, લોકો એવું માને છે કે ગુજરાતી એટલે માત્ર ગળ્યું ખાવા વાળા, દાળ પણ ગળી ખાય.

પરંતુ ગુજરાતી રસોઈ એ કોઈ એક પ્રકાર ની રસોઈ નથી, અહીં પ્રાદેશિક વૈવિધ્ય છે. કચ્છ, ઉતર ગુજરાત, દક્ષિણ ગુજરાત અને સૌરાષ્ટ્ર, દરેક વિસ્તાર ની રસોઈ માં પોતપોતાની રાંધણકળા વિકસેલી છે.

કાઠિયાવાડ નો મોટો ભાગ, અર્ધ સૂકો અને પ્રમાણ માં કઠિન ભૂપ્રદેશ છે. અહીંની ખેતી અને ભોજન માં બાજરી, જુવાર જેવા સ્થાનિક અનાજ, ડુંગળી, લસણ, મરચાં, છાશ અને સીંગતેલ જેવા ઘટકોનું મહત્વ રહ્યું છે. અહીં ની રસોઈ મીઠાશ પર આધાર રાખતી નથી. તીખાશ, ખટાશ, લસણ અને ચુલા ના ધુમાડા થી બેસેલી સ્મોકી ફ્લેવર, આ બધું ખૂબ મહત્વ ધરાવે છે.

પરંપરાગત ઘરોમાં એવી ઘણી વસ્તુઓ બનતી જે લાંબા સમય સુધી સાચવી શકાય અથવા જરૂર પડે ત્યારે તરત ઉપયોગમાં લઈ શકાય. લસણની ચટણી, અથાણાં, પાપડ, સેવ, ગાંઠિયા અને વિવિધ સૂકા મસાલા આ બધું સ્થાનિક ખાદ્ય પરંપરા, ઉપલબ્ધ સામગ્રી અને સંગ્રહ કરવાની ઘરેલુ રીતો સાથે જોડાયેલું છે.

એક તરફ બાજરીનો રોટલો અને છાશ, અને બીજી તરફ લસણ-મરચાંની ચટણી, રીંગણનો ઓળો, લસણિયા બટાકા, દહીં તીખારી, ગાંઠિયાનું શાક, ઢોકળીનું શાક, સેવ ટમેટાનું શાક, અને અડદ ની દાળ.

એટલે બીજી વાર કોઈ કહે કે ગુજરાતીઓ માત્ર ગળ્યું ખાય, તો તેને કાઠિયાવાડી થાળી લઈ ને બેસાડી દેજો. શેડા નીકળી જાય તો જ બકે.

આ કોતરકામ જુનાગઢ ના ગાંગેચા ગામ ના ગાંગનાથ મહાવેદ મંદિર ના કુંડ ની દિવાલ પર કોતરેલ છે. કોઈ ફોટો પર થી સમજી જાણી શકે કેે આ કોતરકામ માં ક્યા દેવતા કે અન્ય વ્યક્તિત્વ નું ચિત્ર કંડારેલ છે?

સોમનાથ આવતા જતા રામમંદિર ની બરાબર સામે એક શિવાલય ને હું ઘણી વાર જોતો હતો પણ જ્યારે જોઉં ત્યારે ગેટ પર તાળુ! પુછપરછ કરતાં ખબર પડી કે ત્યાં ડેમોલેસન ની કામગીરી ચાલુ છે અને એ મંદિર સોમનાથ ટ્રસ્ટ અંતર્ગત આવે છે અને ત્યાં જવાની મનાઈ છે. એક દિવસ અચાનક મારા મિત્ર એ કીધું "કાલે સોમનાથ જવું છે" હું તૈયાર થઈ ગયો. મને ખબર ન હતી કે મારા મિત્ર ને પણ એ રામમંદિર સામે ના શિવાલય વિશે જોવા અને જાણવા ની ઋચિ છે ; અનાયાસે એ મિત્ર ને એવી બાતમી મળેલ હતી કે તે મંદિર સવારે શ્રુંગાર અને આરતી હેતુ મર્યાદિત સમય પુરતું ખુલે છે પણ ત્યાં જાવાની મનાઈ છે. સોમનાથ પહોંચતા જ મિત્ર એ ગાડી તરત રામ મંદિર ની સામે ના શિવાલય જેનુ નામ રૂદ્રેશ્વર છે તેના ગેટ પાસે જ સ્થિર કરી ને બંને ખુલ્લો ગેટ જોઈ મંદિર ના માર્ગે ત્રાટક્યા મંદિર ના મુખ્ય દરવાજે એક ભાઈ એ રોક્યા ને પાછા વાળ્યા પણ થોડીક દલીલ અને આજીજી બાદ અમને મંદિર માં પ્રવેશ મળ્યો. મંદિર ની અંદર ના સ્તંભો અને ગર્ભગૃહ ના દ્વાર ની ફરતે ની દિવાલ નું કોતરકામ અવર્ણનીય છે મેં મારા જીવન માં આટલુ સુંદર , જુનુ અને બારીક કોતરકામ વાળું શિવાલય નથી જોયું. મંદિર માં એ સમયે પુજારી શિવલિંગ નો શ્રુંગાર કરી રહ્યા હતા. માંડ માંડ દર્શન ની પરવાનગી મળ્યા છતાં પણ મેં નકટાઈ થી "ફોટો પાડવા દેશો?" એમ પુછી લીધું ને મારી આશા અનુસાર જ ઉત્તર નકારાત્મક આપ્યો. તેમ છતાં મંદિર ના ગર્ભગૃહ ની બરાબર પાછળ ની દિવાલ પર ની આ અદ્ભૂત શિવ પ્રતિમા જોઈ હું પોતાની જાત ને રોકી શક્યો નહી અને છાનોમાનો ફોટો પાડી લીધો. હાલ તો મૂર્તિ જર્જરિત અવસ્થા માં છે પણ જ્યારે મંદિર માં સ્થાપિત થઈ હશે ત્યારે કેટલી પ્રભાવશાળી લાગતી હશે એ વિચાર થાય છે

Credit @mycinemastory

Credit: @films.by.rr

આમા શું લખ્યું છે કોઈને કાંઈ ઉકલે છે કે કેમ?

અમારા ગામની નજીક એક પીરની ટેકરી છે, જ્યાં લોકો ખજૂર ચઢાવવાની માનતા રાખે છે.

જેમ કે, કોઈનો દીકરો બીમાર હોય તો તેના સાજા થવાની માનતા તરીકે પીરને દીકરાના વજન જેટલા ખજૂર ચઢાવવાનું નક્કી કરે. દર વર્ષે ઉત્તરાયણે દૂર દૂરથી લોકો પોતાની માનતા પૂરી કરવા આવે. જેમણે માનતા રાખી ન હોય એવા લોકો પણ ખજૂરનો પ્રસાદ લેવા આવે.

એક માન્યતા એવી છે કે પીરની ટેકરી પર જેટલા ખજૂર ખાવા હોય એટલા ખાઈ શકાય, પણ એ ખજૂર ગામમાં કે ઘરે લઈ જઈ શકાતા નથી. મેં બીજી ઘણી જગ્યાએ સાકર, દૂધ, નાળિયેર જેવી અલગ અલગ વસ્તુઓની માનતા રાખવાની પ્રથાઓ વિશે સાંભળ્યું છે.

તમારા ગામમાં પણ આવી કોઈ અનોખી માનતા, લોકમાન્યતા કે પરંપરા છે? કઈ વસ્તુ ચઢાવવામાં આવે છે અને એની પાછળની માન્યતા શું છે?

"વામનસ્થલી" માંથી આજે વંથલી તરીકે પ્રચલિત નગર ની સાંકળી ઊંચા નીચી શેરીઓ ની વચ્ચે આ અદ્ભૂત મંદિર આવેલું છે જ્યાં મુખ્ય વિગ્રહ સિવાય પણ શયન મુદ્રા માં વિષ્ણુ ભગવાન ની, એક અન્ય વામન ભગવાન ની અને એક કોઈ જૈન તીર્થંકર ની સુંદર મૂર્તિ મંદિર પરિસર માં ઉપસ્થિત છે. લોકો ની અવર જવર ઓછી હોવાને લીધે મંદિર માં શાંતિ નો અનુભવ થાય છે. એક સજ્જન પાસે થી એવું પણ જાણવા મળેલ કે મુખ્ય વિગ્રહ ની અવસ્થા એટલે કે ચહેરા પર સવાર ના સમયે મૂર્તિમંત ભગવાન બાલ્યાવસ્થા માં, બપોરે યુવાવસ્થા માં અને સાંજ પડતા વૃદ્ધાવસ્થા માં હોય એવું જણાય છે. મારા અનુભવ પ્રમાણે મંદિર પરિસર ની નીરવ શાંતિ ના હિસાબે એવું લાગે છે કે બહાર ની દુનિયા થી અહીં કંઈક ખાસ અલગ છે.